Η σοφία του Gandalf


Φόρος τιμής σε έναν χαρακτήρα-θρύλο

Η τέχνη σε ιντριγκάρει. Η καλή τέχνη σε κάνει να σκέφτεσαι. Η ‘τέλεια’ τέχνη σε αλλάζει. Κάθε καλλιτεχνική παραγωγή είναι μια ευκαιρία για το δημιουργό να περάσει στον κόσμο ιδέες με αξία ή την ξεχωριστή οπτική του γωνία. Δεν υπάρχουν καλύτερα παραδείγματα της ‘τέλειας’ τέχνης από τις ιστορίες φαντασίας γραμμένες από τον J.R.R. Tolkien. Οι δύο του ιστορίες “The Hobbit” (1936) και “Lord of the Rings” (1954) είναι εξίσου διάσημες και αγαπητές στο ευρύ κοινό. Ο Τόλκιν εισήγαγε τους αναγνώστες σε ένα τεράστιο, φανταστικό κόσμο βαθιά εμπλεκόμενο στην κλασική μάχη του καλού ενάντια στο κακό. Οι ιστορίες έβριθαν από δράση, περιπέτεια, σασπένς και κατορθώματα ανδρείας, άλλα εξέταζαν παράλληλα και βαθιά συναισθηματικά θέματα. Οι τοποθεσίες  που περιέγραφε αφορούσαν κατά καιρούς Ιερά εδάφη άλλα και τρομακτικά τοπία βγαλμένα από τους εφιάλτες μας. Και οι δύο ιστορίες ακολουθούν μια ομάδα ηρώων σε μια επικίνδυνη αναζήτηση που τους οδηγεί σε ένα ταξίδι μέσα από αυτό το πανέμορφο σε λεπτομέρεια περιβάλλον. Καθ’ όλη τη διαδρομή γνωρίζουμε αξέχαστους χαρακτήρες οι οποίοι παρουσιάζουν μια μεγάλη γκάμα θετικών ‘αξιών’ όπως ‘επιμονή’, ‘πίστη’, ‘λεβεντιά’ και ‘αλτρουισμό’,  ενώ σε άλλους βρίσκουμε πιο σκοτεινά χαρακτηριστικά όπως  ‘εγωισμό’, ‘προδοσία’ και ‘εμμονή’. Ένας από τους χαρακτήρες που εμφανίζονται και στις δύο ιστορίες είναι ο Μάγος Gandalf. Έχει πολλά να κάνει και στις δύο ιστορίες, όμως –το σημαντικότερο-, πολλά περισσότερα να πει. Το κείμενο αυτό θα τον εξετάσει εκ του σύνεγγυς.
Πριν συνεχίσω, πρέπει να σας πω πως δεν βρίσκεστε σε κάποιο νέο Section των Unboxholics που ασχολείται με βιβλία. Αυτά τα τεράστια σε δημοτικότητα βιβλία συγκέντρωσαν τόσους οπαδούς και κριτική επιτυχία που πολλοί επιθυμούσαν τη μεταφορά των αριστουργημάτων του Tolkien στη μεγάλη οθόνη. Μια λιγότερο γνωστή animated ταινία κυκλοφόρησε το 1978 από τον Ralph Bakhsi που κάλυπτε μόνο τη μισή ιστορία του Lord of the Rings. Το άλλο μισό θα ακολουθούσε σε μια ειδική προβολή στην τηλεόραση από την εταιρία Rankin Bass. Κανένα στούντιο δεν ήταν πρόθυμο να επενδύσει χρήματα για ένα τέτοιο project έως ότου, δεκαετίες αργότερα, ο Peter Jackson προσελήφθη από την New Line Cinema ώστε να δώσει επιτέλους ζωή στην επική ιστορία, με πραγματικούς ηθοποιούς, στη μεγάλη οθόνη. Η New Line έδωσε στον σκηνοθέτη ένα τέτοιο σε μέγεθος budget και αρκετό χρόνο, ώστε ο Peter Jackson παρέδωσε τελικά μια τριλογία ταινιών που επαινέθηκαν, όχι μόνο για την ποιότητα και την προσοχή στη λεπτομέρεια, άλλα και για την αφοσίωση στο να αποδώσουν ‘φόρο τιμής’ στο αρχικό υλικό του Tolkien (παρόλο που μια μερίδα οπαδών και μελετητών διαφωνούν).  Το The Lord of the Rings βγήκε στις αίθουσες στις 19 Δεκεμβρίου του 2001, και αγαπήθηκε από μια μεγάλη μερίδα θεατών.



Η συνέχειά του, “The Two Towers” ακολούθησε 12 μήνες αργότερα, το 2002. Το “Return of the King” κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 2003 και χάρισε στην New Line και τον σκηνοθέτη Peter Jackson 11 υποψηφιότητες για τα Όσκαρ, συμπεριλαμβανομένου του Όσκαρ καλύτερης ταινίας (η τριλογία απέσπασε συνολικά 17  αγαλματίδια). Οι ταινίες αυτές υπήρξαν επίσης μια τεράστια επιτυχία από οικονομικής πλευράς, δίνοντας το έναυσμα στην εταιρία να εκμεταλλευτεί την δημοτικότητά τους ξεκινώντας τα γυρίσματα της πρώτης ιστορίας του Tolkien ‘The Ηobbit’. Αυτό που θα ακολουθούσε θα ήταν ακόμη μια τριλογία που θα επέστρεφε τους θεατές στην Μέση Γη, για μια ακόμα περιπέτεια αναζήτησης που λάμβανε χώρα χρόνια πριν από τα γεγονότα του ‘Lord of the Rings’.
Οι σκηνοθέτες αντιμετωπίζουν αρκετά περίπλοκες προκλήσεις όταν προσπαθούν να προσαρμόσουν ύλη βιβλίου σε σενάριο. Αυτή η πίεση αυξάνεται όταν το ‘υλικό’ είναι ένα παγκόσμιας φήμης, πολυβραβευμένο βιβλίο με μία ήδη εγκατεστημένη ‘παθιασμένη’ βάση. Προσεκτικές αποφάσεις πρέπει να παρθούν προκειμένου να συλλάβει κανείς την ουσία της ιστορίας. Για την πρώτη τριλογία, ο Peter Jackson πήρε μια εξαιρετικά καλή σειρά αποφάσεων κατά την διαδικασία του casting. Το αναπόφευκτα μεγάλο και ταλαντούχο καστ περιλάβανε νέους ηθοποιούς όπως οι Elijah Wood, Sean Astin, Dominic Monaghan, Billy Boyd, Liv Tyler και Orlando Bloom. Βετεράνοι ηθοποιοί όπως οι Viggo Mortensen, John Rhys-Davies, Sean Bean και Hugo Weaving πρόσθεσαν βάθος και εμπειρία. Βαριά ονόματα του Hollywood όπως η Cate Blanchett και ο Christopher Lee συμπλήρωσαν το κάστ δίνοντάς του ένα άλλο επίπεδο ‘αξιοπιστίας’. Όμως, καμία απόφαση δεν ήταν τόσο σημαντική ή τόσο μαεστρικά εκτελεσμένη όσο εκείνη του Ian McKellen στον οποίο θα αποδίδονταν ο ρόλος του θρυλικού μάγου, Gandalf.
Ο Ian McKellen είναι ένας Βρετανός ηθοποιός γεννημένος το 1939. Η καριέρα του περιλαμβάνει πληθώρα βραβείων στη μεγάλη σκηνή άλλα και στο θεατρικό σανίδι. Οι γνωστότεροι χαρακτήρες του περιλαμβάνουν τον Άμλετ του Σαίξπηρ, τον Magneto των X-Men άλλα ακόμη και τον Sherlock Holmes. Στην τριλογία του Jackson, ζητήθηκε από τον McKellen να δώσει πνοή σε έναν από τους πιο σημαντικούς χαρακτήρες του Tolkien. Ο Gandalf εξυπηρετεί ως σοφός και πανίσχυρος σύμμαχος των υπολοίπων πρωταγωνιστών. Η γνώση του, η καθοδήγηση και οι εξαιρετικές του δυνατότητες ισχυροποιούν τη θέση του ως έναν από τους χαρακτήρες με τεράστια επιρροή. Ο Gandalf του Ian McKellen ήταν στην πραγματικότητα ο μοναδικός χαρακτήρας του έργου που αλληλεπίδρασε με την πλειονότητα των χαρακτήρων της ταινίας καθ’ όλη τη διάρκεια της τριλογίας. Ένα από τα σημαντικότερα και συχνότερα καθήκοντα του Gandalf ήταν του ‘συμβούλου’. Ο πολυταξιδεμένος και πολυδιαβασμένος μάγος ήταν πάντοτε έτοιμος να μοιραστεί κομμάτια της εμπειρίας και σοφίας του και να δώσει συμβουλές. Κατά αυτόν τον τρόπο, και κατά την προσωπική μου άποψη ο McKellen είχε τον πιο δύσκολο ρόλο, μιας και ουσιαστικά έπρεπε όχι μόνο να δώσει ζωή στον Gandalf άλλα και να υπάρξει παράλληλα ως η ‘φωνή’ του ίδιου του συγγραφέα των ιστοριών. Σαν συγγραφέας, ο Tolkien χρησιμοποιεί τον Gandalf ως το avatar του, ώστε να μεταδώσει το προσωπικό του μήνυμα στο κοινό. Κατά αυτό τον τρόπο καταφέρνει να επικοινωνήσει με εμάς και να μας μεταδώσει τις σκέψεις του γύρω από περίπλοκα θέματα όπως ο θάνατος, η τρυφερότητα, το καλό, το κακό και το ταξίδι της ζωής. Ας δούμε μερικά παραδείγματα…
Η σκηνή που ακολουθεί είναι από το ‘Lord of the Rings’ (2001), στην οποία οι ταξιδευτές μας βρίσκονται σε μια στιγμή ανάπαυλας προσπαθώντας να ξεκουραστούν και να μαζέψουν ενέργεια. Ο Frodo Baggins αντιλαμβάνεται πως η ομάδα τους παρακολουθείται από το Gollum, ένα πλάσμα παθιασμένο με το δαχτυλίδι της δύναμης, το οποίο είχε αποσπάσει από αυτό ο θείος του Frodo, Bilbo Baggins.

https://www.youtube.com/watch?v=IrOqnZdvI6M

Gandalf: Αρκετοί από τους ζωντανούς αξίζουν το θάνατο, και κάποιοι από τους πεθαμένους αξίζουν τη ζωή. Μπορείς να τους την δώσεις Frodo; Μην είσαι πρόθυμος ή ανυπόμονος να το κρίνεις εσύ. Ακόμη και οι σοφότεροι δεν γνωρίζουν το τέλος. Η καρδιά μου, μου λέει πως το Gollum έχει κάποιο ρόλο να παίξει πριν ετούτη η ιστορία τελειώσει,  για καλό ή για κακό. Ο οίκτος του Bilbo μπορεί να ορίσει τη μοίρα πολλών.
Frodo: Εύχομαι το δαχτυλίδι να μην είχε έρθει ποτέ σε εμένα. Εύχομαι τίποτα από αυτά να μην είχε συμβεί.
Gandalf: Όπως και όλοι όσοι ζουν για να δουν αυτά που συμβαίνουν, όμως δεν είναι δική τους απόφαση. Το μόνο που μπορούμε να αποφασίσουμε είναι τι θα κάνουμε με το χρόνο που μας δίνεται. Υπάρχουν άλλες δυνάμεις που εργάζονται σε αυτό τον κόσμο Frodo, πέρα από την επιθυμία του κακού. Ήταν γραφτό ο Bilbo να βρει το δαχτυλίδι αυτό, όπως και να το έχεις τώρα εσύ. Και αυτή είναι μια ενθαρρυντική σκέψη.
Για να κατανοήσει κανείς αυτή τη σκηνή, είναι πολύ σημαντικό να γνωρίζει πως ο ίδιος ο Tolkien υπήρξε Βετεράνος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου.  Από μικρή ηλικία, εκείνος και οι συμμαθητές του στάλθηκαν στην πρώτη γραμμή της Ευρώπης, όπου αδιαμφισβήτητα αντίκρισε τον θάνατο, την καταστροφή και τον τρόμο μιας από τις σημαντικότερες και μεγαλύτερες συγκρούσεις στην ιστορία. Βίωσε επίσης τον εφιάλτη σαν γονιός, όταν κατά τον Δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο ο ίδιος του ο γιός πολεμούσε για την Αγγλία. Δεν αποτελεί λοιπόν έκπληξη το γεγονός πως θα προτιμούσε να ακολουθήσει το δρόμο της συγχώρεσης και του ελέους από το να γίνει μάρτυρας περισσότερου θανάτου και χαμού. Όταν ο Gandalf ρωτάει ‘Μπορείς να δώσεις (τη ζωή) σε αυτούς, Frodo;’, αναφέρεται στην μη ισορροπημένη φύση της ανθρώπινης ύπαρξης, στην οποία είναι ευκολότερο για εμάς να προκαλέσουμε το θάνατο από το να προστατεύσουμε την ζωή. Με άλλα λόγια, χαρίζοντας ή δημιουργώντας μια ζωή είναι στην πραγματικότητα η μεγαλύτερη δύναμη εκ των δύο.
Ο Frodo ύστερα από αυτό εισέρχεται σε μια στιγμή απογοήτευσης όταν εύχεται να ήταν ελεύθερος από αυτό το βαρύ φορτίο και μακριά από αυτή την τραγική κατάσταση, οπότε ο Gandalf παίρνει και πάλι το λόγο απαντώντας του «Όπως και όλοι όσοι ζουν για να δουν αυτά που συμβαίνουν, όμως δεν είναι δική τους απόφαση. Το μόνο που μπορούμε να αποφασίσουμε είναι τι θα κάνουμε με τον χρόνο που μας δίνεται.» Του εξηγεί πως οι προκλήσεις της ζωής δεν υπόκεινται στο δικό μας έλεγχο. Το μόνο πράγμα που μπορούμε να ελέγξουμε είναι στην πραγματικότητα το πώς θα δράσουμε όταν εκείνες εμφανιστούν. Δειλιάζουμε και κρυβόμαστε; Ή, υψώνουμε το ανάστημά μας και τις αντιμετωπίζουμε κατά μέτωπο; Ύστερα από αυτό, αντιλαμβάνεται πως το νεαρό Hobbit χρειάζεται ανύψωση ηθικού και του την προσφέρει με τη μορφή του καλού ‘παππού’, αλλάζοντας το ‘Η ζωή είναι δύσκολη και δεν αλλάζει’ με ένα ‘μπορείς να τα καταφέρεις’.
Το επόμενο κομμάτι είναι από το Hobbit (2012), όταν ο Gandalf συναντά την βασίλισσα των ξωτικών Galadriel. Εκείνη τον ρωτά το γιατί επέλεξε τον Bilbo Baggins, ένα όχι εξαιρετικό, αδύναμο και χωρίς εμπειρία Hobbit για την αποστολή τους.
Galadriel: Γιατί το Hobbit;
Gandalf: Δε γνωρίζω. Ο Saruman πιστεύει πως μόνο με τη δύναμη μπορεί κανείς να ελέγχει το κακό. Αλλά αυτό δεν είναι αυτό που ανακάλυψα. Αυτό που ανακάλυψα είναι πως τα μικρά πράγματα, οι καθημερινές πράξεις των απλών ανθρώπων, είναι που κρατούν το κακό ακινητοποιημένο. Απλές πράξεις ανιδιοτέλειας και αγάπης. Γιατί ο Bilbo Baggins; Ίσως γιατί φοβάμαι…και εκείνος μου δίνει κουράγιο.
Το πρώτο πράγμα που πρέπει να κάνω εδώ είναι να δώσω τα εύσημα στον Peter Jackson στο ότι το μήνυμα του Gandalf απευθύνεται στο κοινό. H Galadriel ρωτά τον Gandalf όμως η απάντηση του δεν απευθύνεται σε αυτήν, άλλα γυρίζει προς την κάμερα και στην ουσία απαντά στους θεατές. Εξαιρετική σκηνοθεσία! O Gandalf όντας ο σοφός,  γέρος  ταξιδευτής μάγος σίγουρα θα έχει βιώσει καταστάσεις καλού και κακού. Το σημαντικό είναι να σημειώσουμε πως προσπαθεί να περάσει ένα μήνυμα σε εμάς. Από μόνος του, κάποιος ‘συνηθισμένος’ άνθρωπος δεν έχει τη δύναμη να εξολοθρεύσει ολοκληρωτικά το κακό και τις αδικίες στον κόσμο, όμως κάθε μέρα, με τις πράξεις μας μπορούμε να βοηθήσουμε στη μάχη. Μας αναφέρει μάλιστα πως ακόμα και η πιο μικρή πράξη, έχει μεγάλη σημασία. Επαναλαμβάνει την ερώτηση ‘Γιατί τον Bilbo Baggins;’ Θυμίζοντάς μας πως πρόκειται για το μικρότερο, λιγότερο έμπειρο και έτοιμο μέλος της αποστολής. Αν ο Bilbo μπορεί να δεχτεί τους κινδύνους που τον περιμένουν στο ταξίδι, τότε οι υπόλοιποι θα πρέπει να είναι σε θέση να εμπνευστούν από εκείνον ώστε να τους πολεμήσουν μαζί. Αυτή η στιχομυθία μεταξύ του Gandalf και της Galadriel δεν υπήρχε στα βιβλία και αποτελεί πρωτοβουλία του ίδιου του Jackson. Ως γνωστόν, οι σκηνοθέτες που προσαρμόζουν σενάρια βιβλίων σε ταινίες, πολλές φορές υλοποιούν δικές τους ιδέες οι οποίες βασίζονται στην ερμηνεία που έδωσαν οι ίδιοι σε αποσπάσματα. Στην προκειμένη περίπτωση θαρρώ πως ο Jackson καλώς έπραξε και χρησιμοποίησε τον Gandalf με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο τον είχαμε αγαπήσει στις πρώτες τρεις ταινίες.
Σας αφήνω με μερικές ακόμα εξαιρετικές φράσεις του Gandalf από το ‘Return of the King’ (2003) στο οποίο εκείνος και ο Pippin περιμένουν μέσα από τα τείχη της Minas Tirith μια τρομερή μάχη που μπορεί να τους στοιχίσει τη ζωή.  Ο Pippin εμφανίζεται φοβισμένος από την ιδέα του θανάτου και ο Gandalf προσπαθεί να τον καθησυχάσει. Δε θα σας προσφέρω τη δική μου ερμηνεία μιας και θα ήθελα να μου αναφέρετε στα σχόλια το πώς αντιλαμβάνεστε εσείς το μήνυμα αυτό.  Ανάφερα στην αρχή πως η τέχνη έχει σκοπό να σε επηρεάσει. Γνωρίζω πως όταν παρακολουθούσα κάθε μία από αυτές τις σκηνές στον κινηματογράφο, η στάση μου σε αυτά τα θέματα άλλαξε. Τα εύσημα πρέπει να αποδοθούν στην εξαιρετική σκηνοθεσία και το όραμα που διακατέχει ολόκληρο το έργο του Peter Jackson. Δε νομίζω πως μπορεί κανείς να αρνηθεί το γεγονός πως ο Ian McKellen ενσάρκωσε με επιτυχία την ερμηνεία του ως Gandalf.
Τέλος, πιστεύω πως πρέπει να αποδώσουμε τις τιμές στον J.R.R. Tolkien για το ότι μας έδωσε αυτά τα εκπληκτικά έργα σύγχρονης μυθολογίας. Τα βιβλία του είναι γεμάτα από ευφυολογήματα και αξιομνημόνευτες ατάκες μέσα από μια πληθώρα χαρακτήρων και προοπτικών. Συνιστώ σε οποιονδήποτε αγαπά αυτές τις ταινίες να σκεφτεί να διαβάσει τα βιβλία μιας και είναι πραγματικά αριστουργήματα. Ελπίζω να ευχαριστηθήκατε την προσπάθειά μου να μοιραστώ τις σκέψεις μου μαζί σας και ανυπομονώ να διαβάσω και τις δικές σας απόψεις. Αν σας άρεσε το συγκεκριμένο, θα σκεφτώ να το επαναλάβω, αυτή τη φορά με την σοφία του George R. R. Martin και της φανταστικής του σειράς ‘A Song of Ice and Fire’ και της επιτυχημένης σειράς του HBO με τίτλο ‘Game of Thrones’.

https://www.youtube.com/watch?v=O_FmqI7QKck&feature=youtu.be 

Pippin: Δεν πίστευα πως θα τελειώσει έτσι.
Gandalf: Να τελειώσει; Όχι, το ταξίδι δεν τελειώνει εκεί. Ο θάνατος είναι απλώς άλλος ένας δρόμος. Ένας τον οποίο όλοι μας πρέπει να περπατήσουμε. Η γκρι βροχερή κουρτίνα του κόσμου τυλίγεται και όλα μεταμορφώνονται σε ασημένια και γυαλιστερά. Και ύστερα το αντικρίζεις.
Pippin: Ποιο Gandalf; Αντικρίζεις, ποιο;
Gandalf: Λευκές παραλίες…και πέρα, μια καταπράσινη χώρα κάτω από μια ανατολή.
Pippin: Λοιπόν, δεν ακούγεται και τόσο άσχημο.
Gandalf: Όχι…Όχι, δεν είναι.

Πηγή 
Κείμενο: Θεόφιλος Παπαδόπουλος